Breaking News

करोनामुळे पर्यटन व्यवसायातील रोजगार साखळी विस्कळित

करोना नामक एका अतिसूक्ष्म विषाणूच्या महाविळख्यात जगभरातील दोनशेहून अधिक देश आले आहेत. या विषाणूची साखळी तोडण्यासाठी अनेक देशांत लॉकडाउन जाहीर करण्यात आले आहे. भारतातही लॉक डाउन आहे. या संकटामुळे पर्यटनव्यवसायाची न भूतो, न भविष्यति अशी हानी झाली आहे. साहजिकच या व्यवसायाशी संबंधित असणार्‍या मोठ्या वर्गाला याच्या उन्हाळ्याहून तीव्र झळा बसणार आहेत. राष्ट्रीय  उत्पन्नामध्ये पर्यटन व्यवसायाचा हिस्सा 9.2 टक्के, तर जगाच्या जीडीपीत दहा टक्के इतका आहे. भारतात सुमारे 2.67 कोटी जणांना पर्यटनातून रोजगार मिळतो. 2018 या वर्षात पर्यटन व्यवसायातून भारताला  28.6 अब्ज डॉलरची कमाई झाली आहे भारतात परिस्थिती नियंत्रणात असल्याचे आजमितीला दिसत आहे. त्यामुळेच सरकार लवकरच उद्योगक्षेत्राला दिलासा देण्यासाठी आर्थिक मदत, साहाय्य देण्याच्या विचारात  आहे. किमान एक वर्ष जीएसटी आकारणीत सवलत द्यायला हवी. याखेरीज भारतीय वाणिज्य संघाने दिलेला पर्यटन स्थैर्य कोषाची निर्मिती करण्याचा प्रस्तावही विचारात घ्यायला हवा. या कोषाच्या माध्यमातून  वित्तीय नुकसान आणि कामगार कपात रोखण्यासाठी थेट लाभ हस्तांतरित केला जायला हवा. त्यासाठी आर्थिक पाठबळ देणे, ही सरकारची जबाबदारी आहे. येणार्‍या काळात विदेशातील सहलींना येणार्‍या मर्यादा  लक्षात घेता, देशांतर्गत पर्यटन स्थळांचा विकास शीघ्रतेने आणि नियोजनाने करण्याची नितांत गरज आहे.
..................................................................................................................................
करोना नामक एका अतिसूक्ष्म विषाणूच्या महाविळख्यात जगभरातील दोनशेहून अधिक देश आले आहेत. या विषाणूची साखळी तोडण्यासाठी अनेक देशांत लॉकडाउन जाहीर करण्यात आले आहे. भारतातही लॉक डाउन आहे. या संकटामुळे पर्यटनव्यवसायाची न भूतो, न भविष्यति अशी हानी झाली आहे. साहजिकच या व्यवसायाशी संबंधित असणार्‍या मोठ्या वर्गाला याच्या उन्हाळ्याहून तीव्र झळा बसणार आहेत. राष्ट्रीय  उत्पन्नामध्ये पर्यटन व्यवसायाचा हिस्सा 9.2 टक्के, तर जगाच्या जीडीपीत दहा टक्के इतका आहे. भारतात सुमारे 2.67 कोटी जणांना पर्यटनातून रोजगार मिळतो. 2018 या वर्षात पर्यटन व्यवसायातून भारताला  28.6 अब्ज डॉलरची कमाई झाली आहे. गेल्या काही वर्षांत पर्यटनाला जाणार्‍यांची संख्या झपाट्याने वाढत चालली असल्यामुळे आणि सोयीसुविधांची उपलब्धता वाढत गेल्यामुळे, या क्षेत्राची उलाढाल 2025पर्यंत  2018 सालाच्या जवळपास दीडपट होईल, असे अनुमान अगदी फेब्रुवारीपर्यंत वर्तवले जात होते; पण एकाएकी करोनाचे संकट आले आणि तसे पाहता त्याचा पहिला बळी गेला पर्यटनाचा. या विषाणूचा संसर्ग एका  देशातून दुसर्‍या देशात होऊ नये, यासाठी देशादेशांनी आपल्या सीमा बंदिस्त करण्यास, विमान वाहतूक बंद करण्यास सुरुवात केली. परिणामी, आधी विदेशातील आणि नंतर देशांतर्गत सहली रद्द झाल्या. लाखोंनी  बुकिंग रद्द झाले. हॉटेल इंडस्ट्री संकटात सापडली. विविध पर्यटनस्थळी पर्यटकांवर अवलंबून असणारे टॅक्सी व्यावसायिक, अन्य सेवा देणारे व्यावसायिक, छोटे-मोठे विक्रेते या सर्वांची रोजीरोटी बंद झाली. करोनाची  साखळी तोडण्यासाठीच्या प्रयत्नांना कितपत यश आले हे लवकरच समजेल; पण यामुळे पर्यटन व्यवसायातील ही रोजगार साखळी नक्कीच विस्कळित झाली. बाहेरून येणार्‍या पर्यटकांवर विसंबून असलेली अनेक  ठिकाणे परदेशांत आहेत. तेथे आज भीतीचे प्रचंड सावट आहे.
पर्यटन व्यवसाय आणि त्याच्याशी संबंधित पूरक सेवांचा विचार करता आजपावेतो, एकूण सुमारे पन्नास कोटी डॉलर्सहून अधिक नुकसान झाले आहे. भारतात देशविदेशांतून येणार्‍या पर्यटकांची संख्याही गेल्या काही  वर्षांत वाढत गेली आहे. त्यातून सरकारला मोठ्या प्रमाणावर विदेशी चलनही मिळत असते. करोना संकटाचा विचार करता देशाला सुमारे एक अब्ज डॉलर्सच्या परकीय चलनाला मुकावे लागण्याची शक्यता  आहे.युरोप, अमेरिका, इंग्लंड, फ्रान्स यांसारख्या देशांमध्ये करोनाने हाहाकार माजवल्यामुळे, तेथील परिस्थिती नियंत्रणात येण्यास आणखी सहा महिने लागू शकतात; त्यामुळे विदेशी पर्यटनाला खर्‍या अर्थाने सुरुवात  होण्यास जवळपास 2021 साल उजाडण्याची शक्यता आहे. भारतात दर वर्षी एक कोटीहून अधिक विदेशी पर्यटक येतात. यापैकी 15 ते 20 टक्के पर्यटक मार्च आणि एप्रिल महिन्यात येतात. दुसरीकडे, मार्च, ए प्रिल, मे या महिन्यांत आपल्याकडील पर्यटकांचे भटकंतीसाठी जाण्याचे प्रमाण मोठे असते. नेमका याच काळात करोनाचा प्रकोप झाला.
पावसाळ्याच्या दिवसांत पर्यटनासाठी लांबवर जाणार्‍यांचे प्रमाण कमी असते. त्यामुळे जवळपास 2020 हे संपूर्ण वर्ष पर्यटन व्यवसायासाठी कोरी पाटी असणार आहे. आज या क्षेत्रातील अनेकांवर जगायचे कसे,  असा प्रश्‍न आ वासून उभा राहिला आहे. अनेक व्यावसायिकांचे कार्यालयीन खर्च, रद्द झालेल्या सहलींमुळे झालेले नुकसान, विमान कंपन्या आणि अन्य ठिकाणी अडकून पडलेले पैसे, यांमुळे अपरिमित नुकसान  झाले आहे. परिणामी, काहींना नाईलाजाने आणि काळजावर दगड ठेवून कामगार कपात करावी लागली आहे.या संकटाच्या तडाख्यातून हळूहळू का होईना; पण जगाची सुटका होऊ लागेल आणि जनजीवन  पूर्वपदावर येईल. त्यानंतर जीवनावश्यक आणि अन्य वस्तू व सेवांच्या मागणीमध्ये वाढ होईल; परंतु करोना संसर्गाने मानवजातीपुढे दहशत निर्माण केली आहे. त्याचा परिणाम लोकांच्या मानसिकतेवर काही काळ  राहणार आहे. याचाच फटका पर्यटन व्यवसायाला पुढील काही काळ सोसावा लागू शकतो; कारण करोनाच्या अर्थझळा सर्वांनाच बसल्या आहेत. त्यामुळे प्रत्येकजण बचत, काटकसरीला प्राधान्य देण्याचा प्रयत्न क रेल. अशा वेळी पर्यटकांची संख्या रोडावण्याची दाट शक्यता आहे.
भारतात परिस्थिती नियंत्रणात असल्याचे आजमितीला दिसत आहे. त्यामुळेच सरकार लवकरच उद्योगक्षेत्राला दिलासा देण्यासाठी आर्थिक मदत, साहाय्य देण्याच्या विचारात आहे. यामध्ये पर्यटन क्षेत्राचा विचार  प्राधान्याने व्हायला हवा, असे वाटते. यासाठी किमान एक वर्ष जीएसटी आकारणीत सवलत द्यायला हवी. याखेरीज भारतीय वाणिज्य संघाने दिलेला पर्यटन स्थैर्य कोषाची निर्मिती करण्याचा प्रस्तावही विचारात  घ्यायला हवा. या कोषाच्या माध्यमातून वित्तीय नुकसान आणि कामगार कपात रोखण्यासाठी थेट लाभ हस्तांतरित केला जायला हवा. पर्यटन व्यवसायावर सरकारने आधीच अनेक करांचा बोजा लादला आहे. हा  बोजा आता उतरवण्याची वेळ आली आहे. त्यातूनही या क्षेत्राला मोठा आर्थिक दिलासा मिळू शकेल.पर्यटन व्यवसायाने अनेकांना स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यास मदत केली आहे. प्रतिकूल परिस्थितीमुळे फारसे  शिक्षण घेऊ न शकलेल्यांनाही पर्यटनाच्या क्षेत्राने समाधानकारक, भक्कम रोजगार दिला आहे. अर्थव्यवस्थेत भरीव योगदान देणार्‍या पहिल्या पाच क्षेत्रांत पर्यटनाचा समावेश होतो; त्यामुळे या क्षेत्राचा विचार करणे,  त्यासाठी आर्थिक पाठबळ देणे, ही सरकारची जबाबदारी आहे. येणार्‍या काळात विदेशातील सहलींना येणार्‍या मर्यादा लक्षात घेता, देशांतर्गत पर्यटन स्थळांचा विकास शीघ्रतेने आणि नियोजनाने करण्याची नितांत  गरज आहे. भारताला निसर्गाचे वरदान लाभलेले आहे. आपल्याकडे धार्मिक, आध्यात्मिक, प्राचीन वारसाही अत्यंत संपन्न आहे; तसेच पर्यटनासाठी सुरक्षित देशांमध्ये भारताची गणना होत असते. करोनाचा प्रसारही  भारतात फारसा झालेला नाही, हे जगाने पाहिले आहे. या वैश्‍विक संकटाच्या काळात आपण अनेक देशांना ज्याप्रकारे मदत केली, त्यामुळे जागतिक स्तरावर भारताविषयीची आदरभावना वाढली आहे. या सर्व प रिस्थितीचा लाभ घेण्यासाठी, देशातील पर्यटनस्थळांची स्थिती सुधारण्याची; तसेच पायाभूत सुविधांचा विकास करण्याची गरज आहे. त्यातून केवळ विदेशी पर्यटकांचीच संख्या वाढेल असे नाही, तर देशांतर्गत  पर्यटनही मोठ्या प्रमाणावर वाढण्यास मदत होईल. त्यातून अर्थव्यवस्थेलाही बहर येऊ शकेल; त्यामुळे सरकारने टुरिझम इंडस्ट्रीला आताच्या संकटातून शीघ्र गतीने बाहेर काढण्यासाठी एक आराखडा तयार करायला  हवा. त्यासाठी या क्षेत्रातील जाणकारांची मते जाणून घेतल्यास, तो अधिक परिपूर्ण होऊ शकेल.